Sự khiêm nhường có khả năng biến con người từ tội lỗi thành thánh thiện, từ bất chính thành công chính và nâng cao tâm hồn. Trái lại, kiêu ngạo và tự mãn có thể biến điều tốt thành điều xấu, biến người đạo đức thành kẻ bất trung.
“Tự mãn” là một khái niệm tâm lý học được định nghĩa là việc tập trung quá mức vào bản thân, tự đánh giá cao và cảm thấy mình ưu việt hơn so với người khác. Người có lối sống tự mãn thường có xu hướng tự hào về bản thân, đặt nhu cầu và mong muốn cá nhân lên hàng đầu, đồng thời có thể thiếu sự đồng cảm và quan tâm đến cảm xúc của người khác. Nói cách khác, họ dễ dàng coi thường người khác.
Dụ ngôn về hai người lên đền thờ cầu nguyện trong bài Tin Mừng hôm nay cho chúng ta thấy rõ hai thái độ của hai con người trong tâm thế cầu nguyện: người biệt phái và người thu thuế. Người biệt phái thì huênh hoang, tự mãn; người thu thuế thì khiêm tốn, ăn năn và nhận ra tội lỗi của mình trước mặt Thiên Chúa. Người biệt phái tự cho mình là đạo đức, nên tự cho mình quyền kết án anh em; còn người thu thuế cúi mình khiêm cung và sám hối, chỉ mong được Thiên Chúa tha thứ. Hai thái độ khác nhau của hai thân phận con người là sự phản ảnh cụ thể về chân lý mà Chúa Giêsu đã nói: “Ai tôn mình lên sẽ bị hạ xuống, còn ai hạ mình xuống sẽ được tôn lên.”
Tự mãn – Sinh ra kiêu ngạo
Tự mãn chính là bức tường ngăn cách chúng ta với những mối quan hệ tốt đẹp trong cuộc sống. Khi một người không biết lắng nghe hay chấp nhận những góp ý của người khác, họ dễ trở nên cô lập và xa cách. Người tự mãn thường không hiểu được giá trị của sự khiêm tốn và tinh thần cộng tác trong tương quan con người. Họ dễ làm tổn thương người khác bằng sự kiêu ngạo, không thừa nhận sự giúp đỡ hay công lao của người khác, khiến những người xung quanh cảm thấy bị coi thường và không muốn gắn bó, cộng tác. Thánh Tôma Aquinô đã nói: “Kiêu ngạo là thích được đề cao hơn người khác, và kiêu ngạo là khoe khoang, là cay đắng, là tàn nhẫn, là chỉ nghĩ đến bản thân; cho nên kiêu ngạo khiến ta đố kỵ nhau.”
Người Pharisêu trong dụ ngôn là điển hình, ông tự coi mình là điểm quy chiếu, là khuôn mẫu cho mọi người. Ông nghĩ rằng người khác khác mình theo tiêu chí riêng của ông. Ông nghĩ về người khác chỉ để thể hiện sự vượt trội của mình so với họ. Ông thậm chí coi thường tất cả mọi người, và cụ thể là coi thường người thu thuế khép mình trong góc đền thờ ở phía đàng xa. Hơn thế nữa, khi người Pharisêu cầu nguyện, ông nói chuyện với chính mình hơn là với Thiên Chúa. Nhắc đến Thiên Chúa trong lời cầu nguyện chỉ là cách để ông nói về chính mình. Như thế, lời cầu nguyện của ông không liên quan gì đến Chúa, tất cả đều quy về ông và cái tôi đầy kiêu ngạo của ông. Ông nói để tự nâng mình lên, tự đề cao bản thân. Lời cầu nguyện của ông hoàn toàn không có sự khiêm nhường và không quy hướng về Thiên Chúa. Nếu không có khiêm nhường thì, như thánh Abba Dorotheus đã từng nói: “Thiếu khiêm nhường, không thể nào có lòng kính sợ Thiên Chúa, lòng nhân ái, đức tin, đức tự chủ, hoặc bất kỳ một nhân đức nào khác.”
Chính sự tự mãn về những gì ông đã làm được và tự hào kể ra những công trạng của mình trước mặt Thiên Chúa khiến lời cầu nguyện của ông không được Thiên Chúa nhận lời. Giá như ông đừng so sánh cuộc sống của mình với người khác, mà biết đối chiếu với cuộc sống thánh thiện của Đức Kitô, ông sẽ nhận ra mình còn thiếu sót và bất toàn biết bao. Chính khi đó, ông mới cần đến lòng nhân từ xót thương của Chúa, cần đến sự tha thứ và khoan dung của Người. Nhưng tất cả điều đó không tồn tại trong con người tự mãn như ông. Sự tự mãn đã khiến ông đánh mất đi sự công chính của mình.
Khiêm nhường – Làm con người nên công chính
Khi chúng ta quá tự hào về những gì mình đạt được, đôi khi ta quên rằng sự khiêm nhường và lòng biết ơn mới là những yếu tố quan trọng trong việc xây dựng tình bạn và sự gắn kết với người khác. Chính sự khiêm nhường làm cho con người được nên công chính. Bởi khiêm nhường là biết hạ mình trong thân phận yếu đuối của con người, biết đặt mình trước quyền năng của Đấng Tối Cao. Kinh Thánh nhiều lần đưa ra lời cảnh cáo mạnh mẽ về mối nguy hiểm của lòng kiêu ngạo và tự mãn tìm kiếm tư lợi: “Kiêu căng đưa tới sụp đổ, ngạo mạn dẫn đến té nhào” (Cn 16,18). “Thiên Chúa chống lại kẻ kiêu ngạo, và ban ơn cho những kẻ khiêm nhường” (Cn 3,34; Gc 4,6).
Đấng đáng kính Charles de Foucauld đã nói: “Khi sống trong tình yêu, người ta khiêm nhượng; người ta thấy mình rất vô nghĩa và không là gì bên cạnh Đấng mình yêu dấu.” Người thu thuế trong bài Tin Mừng hôm nay qua lời cầu nguyện của mình đã cho chúng ta thấy điều đó. Trước mặt Chúa, ông nhận ra sự yếu hèn và khốn cùng của mình. Chính trong sự khốn cùng của tội lỗi, ông đã khiêm nhường khẩn cầu lòng Chúa xót thương. Lời cầu nguyện của ông làm đẹp lòng Thiên Chúa, bởi khi cầu nguyện, ông không nhìn sang người khác, không so sánh mình với ai, mà nhìn vào chính mình và so sánh với mẫu gương của Chúa. Qua đó, ông khám phá ra những khuyết điểm của bản thân rồi khiêm tốn chấp nhận: “Lạy Chúa, xin thương xót con!” – lời kêu xin ấy chính là biểu hiện của sự khiêm nhường đích thực.
Thánh Phanxicô de Sales đã từng nói: “Sau khi đã sa ngã, anh em hãy hướng tâm hồn lên một cách dịu dàng và êm đềm. Anh em hãy sấp mình trước Thánh Nhan Thiên Chúa trong sự ý thức về nỗi khốn cùng của mình. Đừng ngạc nhiên trước sự yếu đuối của anh em, bởi chẳng có gì đáng ngạc nhiên cả: yếu đuối thì phải yếu đuối.” Như vậy, chúng ta thấy sự khiêm nhường có khả năng biến con người từ tội lỗi thành thánh thiện, từ bất chính thành công chính và nâng cao tâm hồn. Trái lại, kiêu ngạo và tự mãn có thể biến điều tốt thành điều xấu, biến người đạo đức thành kẻ bất trung. Do đó, khiêm nhường, tự hạ, quên mình luôn được coi là nền tảng của sự thánh thiện, là gốc rễ của các nhân đức.
“Ai tôn mình lên sẽ bị hạ xuống, còn ai hạ mình xuống sẽ được tôn lên” (Lc 18,14). Đó chính là sứ điệp Lời Chúa hôm nay mời gọi chúng ta sống: Sống ở đời, người tín hữu luôn bị giằng co giữa hai lối sống – lối sống thế gian và lối sống của người môn đệ Đức Giêsu. Lối sống thế gian tìm kiếm danh dự và tự đề cao mình; còn lối sống của người môn đệ Đức Giêsu đòi hỏi khiêm nhường, yêu thương và hy sinh. Người môn đệ cần biết sống “ngược dòng”, biết hạ mình để phục vụ người khác, biết hạ mình để Thiên Chúa đổ đầy ân sủng của Người xuống trên chúng ta và biết hạ mình để được Chúa yêu thương. Amen
Lm. Gioakim Nguyễn Xuân Văn
